Viện Hải dương học

Vị trí

Viện tọa lạc tại số 1 đường Cầu Đá, trên bờ biển ở đầu phía nam thành phố, nơi con đường ven biển từ trung tâm chạy tới khu Cầu Đá và cảng ở đó^[1][3]. OpenStreetMap thể hiện khuôn viên của viện là một thửa đất duy nhất với viện và bảo tàng nằm bên trong^[9]. Từ cuộc cải cách năm 2025, địa chỉ được ghi là phường Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa^[3]; phường này được thành lập ngày 16 tháng 6 năm 2025 theo Nghị quyết 1667/NQ-UBTVQH15 từ các phường cũ Vạn Thạnh, Lộc Thọ, Vĩnh Nguyên, Tân Tiến và Phước Hòa, và bộ máy hành chính của phường hoạt động từ ngày 1 tháng 7 năm 2025^[10].

Thành lập và thời kỳ Pháp

Sở Hải dương học nghề cá Đông Dương (Service océanographique des pêches de l'Indochine) được thành lập ngày 14 tháng 9 năm 1922^[1][2]. Bài viết trên Wikipedia tiếng Anh ghi rằng Yersin đề xuất việc thành lập và A. Krempf trở thành giám đốc đầu tiên khi cơ quan này được nâng lên thành Viện Hải dương học Đông Dương (Institut océanographique de l'Indochine) năm 1929^[1]; bài viết tiếng Việt ghi việc nâng cấp đó vào năm 1930^[2]. Hai tài liệu chênh nhau một năm và không tài liệu nào dẫn ra nghị định.

Trang của chính viện về bảo tàng cho biết một Bảo tàng Sinh vật biển được người Pháp xây dựng ngay sau khi Sở nghề cá được lập ra, và ghi năm 1923 cho việc đó^[5]. Năm 1952 viện được đổi tên thành Hải học viện Nha Trang (Institut océanographique de Nha Trang), và năm 1954 chính phủ Pháp chuyển giao viện cho chính quyền miền Nam quản lý^[2].

Từ 1954 đến 1975

Dưới chính quyền miền Nam, viện tham gia chương trình NAGA cùng Viện Hải dương học Scripps (tàu Stranger của Scripps đã khảo sát vùng biển ven bờ trong các năm 1959 và 1960), và tham gia Chương trình hợp tác nghiên cứu dòng Kuroshio (CSK) từ 1965 đến 1977^[1][2]. Ở miền Bắc, một hệ thống cơ quan riêng hình thành trong cùng những năm đó: một đội khảo sát Vịnh Bắc Bộ năm 1959, một trạm nghiên cứu biển tại Hải Phòng năm 1961 và Viện Nghiên cứu biển Hải Phòng tại số 246 đường Đà Nẵng năm 1967^[2].

Viện từ năm 1975

Sau năm 1975, viện ở Nha Trang và các cơ quan ở Hải Phòng được hợp nhất dưới Viện Khoa học Việt Nam thành Viện Nghiên cứu biển Nha Trang^[2]. Quyết định 23/KHCNQG-QĐ ngày 19 tháng 6 năm 1993 thành lập viện dưới tên hiện nay, Viện Hải dương học, với trụ sở tại Nha Trang và các phân viện tại Hải Phòng và Hà Nội^[2][3]. Năm 2001 hai phân viện đó được nâng thành các viện độc lập của viện hàn lâm, và viện ở Nha Trang đứng riêng kể từ đó^[1][2][4].

Trang web của viện liệt kê 9 phòng chuyên môn, 2 phòng hành chính và 3 trạm quan trắc bên cạnh bảo tàng, cùng 154 nhân sự: 2 giáo sư, 3 phó giáo sư, 32 tiến sĩ, 55 thạc sĩ và 42 kỹ sư hoặc cử nhân^[3]. Bài viết nhân dịp 100 năm của viện hàn lâm năm 2022 đưa ra tổng số nhỏ hơn là 123 nhân sự, với 2 giáo sư, 2 phó giáo sư, 19 tiến sĩ và 40 thạc sĩ, và đếm được 11 phòng nghiên cứu cùng 2 phòng thí nghiệm trọng điểm^[4]. Hai con số thuộc về các thời điểm khác nhau và con số trên trang web không ghi ngày.

Bảo tàng Hải dương học

Bảo tàng bên trong viện mở cửa cho công chúng và, theo viện, đón hàng trăm nghìn lượt khách mỗi năm^[5]. Trang web của bảo tàng nêu giá vé người lớn 40,000 VND, 20,000 VND cho sinh viên, 10,000 VND cho học sinh trung học và miễn phí cho trẻ dưới sáu tuổi, tính đến năm 2026^[6]. Một khu trưng bày mới, Đại dương kỳ bí, khai trương ngày 2 tháng 9 năm 2025^[6]. Khu trưng bày rộng 5,000 m² và kết hợp mẫu vật bảo quản với các bể nuôi sinh vật sống^[3][6].

Quy mô bộ sưu tập được các nguồn nêu khác nhau. Các trang của chính viện và bảo tàng nói khoảng 23,000 mẫu vật của 5,000 loài và hơn 300 loài sống^[3][6]; bài viết năm 2022 của viện hàn lâm nói tới hàng chục nghìn mẫu vật của hơn 6,000 loài và 400 loài sống^[4]; Wikipedia tiếng Anh nêu hơn 24,000 mẫu vật của hơn 5,000 loài còn Wikipedia tiếng Việt nêu hơn 24,000 mẫu vật của hơn 4,000 loài^[1][2].

Hiện vật nổi tiếng nhất là một bộ xương cá voi. Hai bài viết Wikipedia nêu chiều dài của nó là 18 m, bài tiếng Việt bổ sung chiều cao 3 m và cho biết bộ xương đã nằm dưới lòng đất hơn 200 năm ở đồng bằng sông Hồng^[1][2]. Một bài báo năm 2008 trên Báo Khánh Hòa nêu 19 m và trọng lượng gần một tấn, và cho biết bộ xương được người dân Hải Hậu, thuộc tỉnh Nam Hà khi đó, phát hiện năm 1994, ở độ sâu 1.2 m dưới mặt đất và cách biển 4 km^[7]. Năm 2005, bảo tàng được bình chọn là một trong mười điểm du lịch làm hài lòng du khách nhất trong năm^[2].

Ghi nhận

Viện tổ chức lễ kỷ niệm 100 năm tại Nha Trang ngày 14 tháng 9 năm 2022^[4] và nhận Huân chương Lao động hạng Nhất vì đóng góp cho khoa học biển^[1]. Bài viết của viện hàn lâm nhân dịp này ghi các danh hiệu là sự ghi nhận cho giai đoạn 2017 đến 2021^[4]. Ngày 7 tháng 3 năm 2024 trang web của bảo tàng ghi nhận viện trưởng, Đào Việt Hà, được trao Giải thưởng Kovalevskaia^[6].

Wikidata ghi nhận viện là mục Q137916777, một thực thể thuộc loại viện nghiên cứu, ở Việt Nam, tọa lạc tại Nha Trang và thuộc viện hàn lâm, với các bài viết Wikipedia bằng tiếng Anh, tiếng Ý, tiếng Hàn và tiếng Việt^[8]. Không nguồn nào đã truy cập ghi nhận việc xếp hạng di tích lịch sử cho viện hoặc các công trình của viện.